Từ phát hiện tình cờ đến quyết định lịch sử

Khu di tích lịch sử địa điểm khai thác than đầu tiên của Việt Nam, đã được UBND tỉnh  Quảng Ninh xếp hạng di tích cấp tỉnh không chỉ bởi giá trị lịch sử, mà còn bởi chiều sâu văn hóa, tâm linh gắn với nhiều thế hệ thợ mỏ.

Theo truyền thuyết dân gian, câu chuyện bắt đầu từ một phát hiện rất tình cờ. Một người tiều phu ở vùng Yên Lãng, trong một lần vào rừng, đã nhặt những “hòn đá đen” lăn lóc trên sườn núi về kê bếp nấu cơm. Không ngờ, những hòn đá ấy bắt lửa, cháy đỏ rực và tỏa nhiệt lớn. Phát hiện lạ lùng nhanh chóng được báo lên quan trên. Từ đó, triều đình Huế biết đến một nguồn tài nguyên quý giá ở vùng Đông Bắc xa xôi.

Tư liệu trong Đại Nam thực lục cho thấy, ngay từ năm 1839, võ quan danh tiếng của triều đình nhà Nguyễn là Tôn Thất Bật, Tổng đốc Hải Yên (tỉnh Quảng Ninh ngày nay) đã dâng sớ xin triều đình cho phép tổ chức khai thác than tại núi An Lãng (thuộc vùng đất Đông Triều cũ). 

Ban đầu, vua Minh Mạng tỏ ý dè dặt, lo ngại việc khai thác sẽ ảnh hưởng đến đời sống người dân. Tuy nhiên, trước đề xuất rằng, người dân tự nguyện tham gia để có thêm sinh kế trong bối cảnh khó khăn, nhà vua đã chấp thuận.

Ngày 10/1/1840 (tức mùng 6 tháng 12 năm Kỷ Hợi, niên hiệu Minh Mạng thứ 20), chỉ dụ chính thức được ban hành, đánh dấu sự ra đời của hoạt động khai thác than có tổ chức ở Việt Nam. Nếu coi võ quan Tôn Thất Bật là người đặt nền móng trực tiếp, thì vua Minh Mạng chính là người đưa ra quyết định mang tính lịch sử, mở đầu cho ngành công nghiệp than của Việt Nam.

Miếu Mỏ - Nơi thợ mỏ gửi niềm tin

Trên vùng núi Yên Lãng ngày nay, dấu tích của thời kỳ khai thác sơ khai vẫn còn hiện diện. Trong đó, nổi bật là Miếu Mỏ - một công trình tâm linh đặc biệt gắn với đời sống thợ mỏ. Ngôi miếu được dựng lên từ những ngày đầu khai thác, là nơi thợ mỏ gửi gắm niềm tin trước mỗi ca làm việc.

Miếu Mỏ không chỉ thờ thần linh, mà còn là nơi tưởng niệm những người thợ mỏ, người đi rừng tứ xứ đã mất mà không có người thân hương khói. Trải qua thời gian và những thăng trầm của lịch sử, ngôi miếu từng nhiều lần hư hỏng, nhưng luôn được chính những người thợ và dân làng chung tay dựng lại. Năm 2000, các bậc cao niên cùng nhiều thợ mỏ nghỉ hưu tại đây đã đồng lòng phục dựng ngôi miếu trên nền cũ, gìn giữ một không gian văn hóa đặc biệt của nghề.

Nhận thức rõ giá trị lịch sử văn hóa của địa điểm này, Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam đã triển khai nhiều hoạt động bảo tồn, tôn tạo. Đáng chú ý, việc phối hợp với Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế để phục dựng lại chỉ dụ của vua Minh Mạng, đã giúp xác lập ngày 10/1/1840 là ngày truyền thống của ngành Than Việt Nam.

Từ năm 2008, khu di tích chính thức được xếp hạng cấp tỉnh, đến năm 2016 hoàn thành dự án tu bổ quy mô với diện tích hàng chục ha. Năm 2019, Nhà bia tưởng niệm những người thợ mỏ hy sinh vì sự nghiệp sản xuất than được khánh thành, trở thành điểm nhấn thiêng liêng trong quần thể di tích.

Anh Lý Văn Đức - Công ty than Núi Béo, chia sẻ: “Ngày nay, mỗi dịp lễ, Tết hay ngày truyền thống, cán bộ, công nhân ngành Than lại trở về vùng đất Mạo Khê dâng hương tri ân tiền nhân. Mỗi lần về đây, tôi có cảm giác như được nhắc nhở, tự hào về nghề nghiệp của mình”.

Giữa nhịp phát triển hiện đại, Mạo Khê vẫn giữ cho mình một khoảng lặng giao thoa giữa quá khứ và hiện đại. Và từ “hòn than đầu tiên” năm nào, một hành trình dài của ngành Than Việt Nam đã được khởi nguồn, bền bỉ cháy lên cùng lịch sử dân tộc.