Thủ phủ cây dược liệu của người Ba Na

Nằm trên độ cao hơn 1.000 m so với mực nước biển, xã vùng cao An Toàn được xem là “thủ phủ” cây dược liệu, với nhiều loại cây thuốc quý như: Ba kích tím, hà thủ ô đỏ, đẳng sâm, chè dây... và nhiều cây thuốc dân gian khác như: Bình vôi, sâm lông, giảo cổ lam, pranh, bơ bló, dây leo...

Người Ba Na ở xã An Toàn vẫn còn lưu giữ nhiều bài thuốc quý từ rễ và cây rừng, có thể chữa các bệnh xương khớp, tiêu hóa, hô hấp, vết thương do động vật cắn… Phổ biến nhất là những bài thuốc dành cho phụ nữ sau sinh, giúp phục hồi sức khỏe và điều hòa khí huyết.

Tùy từng bệnh, cách dùng thuốc khác nhau: Có bài thuốc băm nhỏ dược liệu, phơi khô rồi sắc nước uống hằng ngày; có bài kết hợp nhiều loại lá thuốc để bó vết thương hoặc chà xát lên cơ thể giải cảm, sốt. Mỗi bài thuốc là sự phối hợp tinh tế của nhiều vị dược liệu quý trên đại ngàn.

Những ngày giữa tháng 4, chúng tôi có dịp theo chân già làng Đinh Văn Trai (65 tuổi) cùng một số bà con ngược dốc vào cánh rừng Ruộng Bhoong tìm cây thuốc quý.

Vừa đi, già Trai vừa kể chuyện: Hồi xưa, vùng này nằm biệt lập giữa đại ngàn, không có đường đi, việc đi lại vô cùng khó khăn. Mỗi khi đau ốm, bà con chỉ biết trông cậy vào các bài thuốc cổ truyền từ rễ, thân, lá cây rừng do người đi trước truyền lại.

Mỗi lần vào rừng, già làng Đinh Văn Trai lại dẫn theo con, cháu để chỉ tận tay từng loại cây, lá, hướng dẫn nhận biết dược tính và cách sử dụng ngay khi cần.

“Tôi dạy con cháu từ chọn rễ, hái lá, phơi khô đến phối hợp các vị thuốc sao cho đủ liều dùng. Khi lớp trẻ hiểu và trân trọng vốn quý của cha ông để lại thì những bài thuốc này mới “sống lâu” và tiếp nối qua từng thế hệ được”, già Trai cho biết.

Cùng đi hái thuốc với chúng tôi, ông Đinh Văn Nao (73 tuổi) chia sẻ: Cây thuốc là lộc của núi rừng, của trời đất ban cho người dân nên mình phải biết giữ gìn, bà con đi rừng chỉ lấy vừa đủ dùng, không chặt phá bừa bãi.

“Thôn đã xây dựng quy ước, luôn nhắc người đi rừng phải biết giữ gìn cây cối, không đào tận gốc, tận diệt các loại cây thuốc rừng. Gặp cây thuốc hiếm thì lấy vừa phải, đánh dấu lại, để mùa sau quay lại lấy tiếp. Giữ được rừng là giữ được thuốc quý cho con cháu”, ông Nao chia sẻ.

Hướng tới sinh kế bền vững cho cộng đồng

Nhằm tận dụng tiềm năng về cây dược liệu và tạo ra sinh kế bền vững cho đồng bào Ba Na, thời gian qua, Công ty CP Dược - Trang thiết bị y tế Bình Định (Bidiphar) đã phối hợp với địa phương triển khai Dự án trồng cây dược liệu theo tiêu chuẩn GACP-WHO.

Mục tiêu là nâng cao nhận thức của đồng bào DTTS tại địa phương trong bảo tồn, khai thác hợp lý nguồn dược liệu; xây dựng chuỗi liên kết sản xuất dược liệu bền vững, hiệu quả.

Theo đó, xã An Toàn đã thành lập 3 tổ liên kết bảo vệ chè dây mọc tự nhiên; trồng 2.000 m2 chè dây tại rẫy; khoanh nuôi dưới tán rừng 5.000 m2 chè dây. Dự án đã mở ra hy vọng giúp bà con Ba Na có thu nhập ổn định.

Chị Đinh Thị Nớ, người dân địa phương cho biết: Hiện nay, đồng bào Ba Na đã biết quy trình trồng, chăm sóc chè dây và các cây dược liệu khác theo hướng hữu cơ. Mong rằng, sau này sẽ có thu nhập ổn định, cuộc sống gia đình khấm khá hơn.

Bên cạnh đó, Bidiphar cũng đã triển khai dự án Nuôi trồng dược liệu sạch theo tiêu chuẩn thực hành tốt, nuôi trồng và thu hái dược liệu, trên diện tích hơn 75 ha, tổng kinh phí 85 tỷ đồng.

Hiện, 4 loại dược liệu do Bidiphar trồng đã đạt chứng nhận GACP-WHO, gồm: Đương quy, chè dây, thìa canh và cà gai leo. Tính đến nay, Bidiphar đã có trên 10 sản phẩm thuốc và thực phẩm chức năng sản xuất từ dược liệu đã được Bộ Y tế cấp phép, lưu hành trên thị trường; trong đó các sản phẩm Dưỡng can BIDIPHAR và Hebamic được sản xuất bằng nguồn dược liệu sạch từ vườn dược liệu được trồng tại “cổng trời” An Toàn.

Bà Phạm Thị Thanh Hương - Tổng Giám đốc Bidiphar, khẳng định: Việc Công ty trồng dược liệu thuần tự nhiên là để có nguyên liệu tốt. Do đó, Công ty tuân thủ nghiêm ngặt quy trình canh tác, không sử dụng hóa chất kích thích sinh trưởng, thuốc bảo vệ thực vật và chất bảo quản.

“Trách nhiệm của Bidiphar là phải chuyển giao quy trình trồng, cung cấp giống đúng chuẩn cho bà con; đồng thời, thu mua toàn bộ dược liệu do bà con trồng được", bà Hương khẳng định.

Theo ông Đinh Văn Nghin - Chủ tịch UBND xã An Toàn, hệ thống dược liệu tự nhiên trong các khu rừng ở địa phương là nguồn tài nguyên đặc biệt quý giá, vừa có giá trị y học, vừa có tiềm năng phát triển sinh kế bền vững. Bên cạnh việc hợp tác với Bidiphar để trồng cây dược liệu, UBND xã đã vận động các già làng, Người có uy tín tuyên truyền, vận động người dân nâng cao ý thức bảo vệ rừng, không khai thác tận diệt dược liệu; truyền dạy các bài thuốc quý cho thế hệ trẻ. 

"Hiện dịa phương đang phối hợp các cơ quan chức năng thực hiện khảo sát, thống kê các loại cây thuốc quý để tìm hướng bảo tồn, mở ra hướng nâng cao thu nhập cho đồng bào từ nguồn dược liệu sẵn có, kết hợp phát triển du lịch cộng đồng”, ông Đinh Văn Nghin, Chủ tịch UBND xã An Toàn cho biết thêm.