Kết thúc thủy trình non 2 giờ trên dòng Giăng là bến đò ở bản Cò Phạt, xã Môn Sơn. Từ đây, những bản làng người Đan Lai như bản Cò Phạt và Khe Búng đang mở ra trước mắt, theo những con đường bê tông, theo những cây cầu treo vắt qua bao triền núi.

So với nhiều năm trước, hai bản làng người Đan Lai trong vùng lõi Vườn Quốc gia Pù Mát đã thực sự lột xác bằng những chương trình, dự án mà Đảng và Nhà nước đã đầu tư, hỗ trợ.

Bắt đầu từ Đề án “Bảo tồn và phát triển bền vững tộc người thiểu số Đan Lai hiện đang sinh sống tại vùng lõi Vườn Quốc gia Pù Mát” ban hành từ năm 2006; tiếp đến là Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển KT-XH vùng đồng bào DTTS&MN giai đoạn 2021-2025. Gần đây nhất, những tháng cuối năm 2025, “Chiến dịch Quang Trung” về xóa nhà tạm, nhà dột cho người Đan Lai đã được triển khai thực hiện quyết liệt.

Nhiều tỷ đồng cùng với sự kỳ vọng lớn của các cấp, ngành đã “đổ” vào vùng đất thâm sơn này. Để rồi hôm nay, bản làng người Đan Lai đã như khoác áo mới bằng những mái nhà an cư bền chắc. Ngoại trừ các tuyến đường nội bản bằng bê tông đã hoàn tất, thì con đường nối trung tâm xã Môn Sơn vào các bản Cò Phạt và Khe Búng đang gấp rút triển khai.

Các điểm trường tiểu học, mầm non cũng đã được xây mới và sửa sang khang trang, đáp ứng tốt hơn nhu cầu học tập của con trẻ người Đan Lai. Một hệ thống nước tự chảy, cấp nước đến tận hộ gia đình đã đưa vào vận hành, chấm dứt cảnh người dân vất vả xuống dòng sông Giăng gùi nước. Điện lưới sinh hoạt, cũng đã theo những đường dây chạy về với bản làng, thắp sáng cả khoảng không gian từng một thời tối tăm giữa đại ngàn Pù Mát. Phía bến đò, ngoài dòng sông Giăng, một bờ kè dài chống sạt lở cũng đã được xây dựng để giữ đất, giữ làng…

Ở thời điểm hiện tại, 254 hộ dân Đai Lai thuộc hai bản Khe Búng và Cò Phạt đã được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, bao gồm đất ở và đất sản xuất. Cụ thể, các cấp, ngành tỉnh Nghệ An đã cấp 213 giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, 241 giấy chứng nhận quyền sử dụng đất nông nghiệp cho người dân hai bản. Trong chương trình xóa nhà tạm, nhà dột, hai bản làng Đan Lai đã có 78 ngôi nhà được làm mới và sửa chữa khang trang, đáp ứng nhu cầu an cư của người dân.

Trưởng Ban Công tác Mặt trận bản Cò Phạt La Văn Linh bảo: Đời sống vật chất, tinh thần của người Đan Lai đã thay đổi rất nhiều rồi. Cũng là nhờ phần nhiều vào những đầu tư, hỗ trợ của cấp trên.

Nhưng phía sau những tươi mới ấy, tỷ lệ hộ nghèo còn rất cao!

Hai bản làng người Đan Lai nằm cách trung tâm xã Môn Sơn gần 20km đường rừng đèo dốc. Ngoại trừ 6km đường bê tông nội bản đã hoàn thành, còn lại gần 14km vẫn là quãng đường lầy lội, trơn trượt khi mưa gió. Bởi vậy, để thông thương với thế giới bên ngoài, với người Đan Lai buộc phải ngồi thuyền máy vượt dòng sông Giăng đầy bất trắc, bị động.

“Mỗi khi mưa gió kéo dài, bản làng gần như bị cô lập vì đường bộ xuyên trong núi rừng không thể di chuyển được. Còn đường sông thì rất nguy hiểm vì nước sông dâng cao, chảy xiết. Vì thế mà việc phát triển kinh tế gặp nhiều khó khăn”, ông La Văn Linh trăn trở.

Cũng vì cái sự ấy mà đời sống người Đan Lai đang rất khó khăn, là “vùng trũng” gần như của cả tỉnh Nghệ An. Một dẫn chứng rõ nhất là tỷ lệ hộ nghèo. Hai bản làng Đan Lai có 254 hộ với 1.058 khẩu; trong đó, bản Cò Phạt có 120/130 hộ nghèo, chiếm 92,31%; còn bản Khe Búng có 121/124 hộ nghèo, chiếm 97,58%.

Nhiều năm trước, người Đan Lai sống dựa gần như vào rừng bằng việc thu hái lâm sản phụ, đánh bắt cá trên sông, chăn nuôi nhỏ lẻ… Nay, Vườn Quốc gia Pù Mát được quy hoạch nghiêm ngặt, người Đan Lai cũng đã được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất nông nghiệp. Thành ra, rừng bị đóng cửa, mọi xâm phạm đến rừng đều là phạm pháp.

Mất một phần thu nhập từ rừng, trong khi diện tích đất sản xuất của cả hai bản đều “khiêm tốn”. Bản Cò Phạt có 5,5ha và bản Khe Búng có 10,7ha đất sản xuất. Để mưu sinh, người dân còn tự khai hoang thêm đất trống, đất ven sông, suối để sản xuất lúa, ngô, khoai và rau, củ, quả các loại phục vụ đời sống. Cuộc sống khó khăn, vất vả khiến mỗi năm Nhà nước còn phải xuất cấp gạo hỗ trợ cộng đồng người Đan Lai.

Thực tế thì những năm qua, cấp ủy Đảng, chính quyền các cấp, các lực lượng đóng chân trên địa bàn cũng đã thường xuyên kêu gọi các nhà tài trợ, các nhà hảo tâm hỗ trợ con giống, cây giống cho bà con. Ngay như lực lượng Bộ đội Biên phòng đã cắt cử lực lượng “ba cùng, bốn bám” đồng hành cùng người Đan Lai trong phát triển kinh tế, ổn định cuộc sống. Nhưng, vì nhiều nguyên nhân, trong đó có sự cách trở, biệt lập về địa hình, chậm thay đổi tư duy, nhận thức… nên đời sống người dân vẫn còn nhiều khó khăn, vất vả.

Về vấn đề này, ông Phạm Mạnh Hùng, Chủ tịch UBND xã Môn Sơn thông tin: Địa phương đã và đang triển khai nhiều nội dụng chương trình mô hình sinh kế để giảm nghèo cho người dân. Cụ thể là mô hình hỗ trợ giống bê, nghé, mô hình nuôi gà đen, tiến tới triển khai mô hình trồng cây dược liệu… Chúng tôi hy vọng, bằng rất nhiều giải pháp, biện pháp, cuộc sống người dân Đan Lai sẽ ngày một đổi khác hơn.