Bước qua ranh giới

Chiều cuối năm, trong căn phòng nhỏ của Trung tâm Y tế khu vực Lào Cai - Cam Đường, bác sĩ Trần Quốc Lập, cán bộ Khoa Kiểm soát bệnh tật, HIV/AIDS, lật giở cuốn sổ tay theo ông gần 3 thập kỷ. Cuốn số này đã theo ông nhiều năm trong quá trình điều trị, chăm sóc và hỗ trợ những bệnh nhân mang trong mình “căn bệnh thế kỷ” HIV/AIDS.

Những năm thập kỷ 90 của thế kỷ trước, khi xã hội còn hoang mang trước “căn bệnh thế kỷ”, bác sĩ Lập và những cán bộ khác của Trung tâm phải vượt qua những băn khoăn, lo ngại ban đầu để hoàn thành nhiệm vụ. Ông nhớ như in buổi chiều mùa Đông khi tiếp xúc ca nhiễm HIV thứ hai của tỉnh. Trước sự hoảng loạn, hoang mang của bệnh nhân, ông nhẹ nhàng trấn an, kiên nhẫn giải thích từng điều một để họ hiểu rõ tình trạng của mình. Chính khoảnh khắc ấy, ông nhận ra công việc của mình không chỉ dừng lại ở những thao tác chuyên môn hay phác đồ điều trị, mà bác sĩ phải trở thành điểm tựa để bệnh nhân có niềm tin bước tiếp.

Đầu những năm 2000, dịch HIV bùng phát mạnh. Có tuần, toàn tỉnh ghi nhận gần 100 ca mới, chủ yếu ở nhóm nghiện chích ma túy. Nhân lực thiếu, phương tiện hạn chế, hồ sơ chất đống, nỗi lo dịch lan rộng đè nặng lên đôi vai người phụ trách. Những đêm thức trắng đọc tài liệu, bác sĩ Lập chỉ mong tìm ra cách cắt đứt đường lây.

Từ những chuyến xuống cơ sở, những cuộc trò chuyện với nhóm có nguy cơ lây bệnh cao, bác sĩ Trần Quốc Lập đề xuất mô hình “Tổ tiếp cận tư vấn cộng đồng” - nhóm cán bộ am hiểu địa bàn, trực tiếp đến từng bến xe, điểm tạm trú, từng gia đình để tìm người nhiễm, tư vấn và hỗ trợ. Mỗi trường hợp tìm được là bớt đi một mắt xích lây nhiễm.

Quá trình triển khai, ông mạnh dạn đề xuất sáng kiến “Chuyển hồ sơ quản lý người nhiễm HIV về xã, phường”. Quyết định táo bạo ấy ban đầu vấp phải những ý kiến phản đối, lo ngại, nhưng với sự kiên trì, ông thuyết phục được lãnh đạo và các đồng nghiệp đồng thuận.

Khi mô hình được chấp thuận, bác sĩ Trần Quốc Lập lại bắt đầu từ con số 0: Hướng dẫn xã, phường lập danh sách, tạo sổ theo dõi, phân công cán bộ phụ trách… Công việc nhiều gấp đôi nhưng ông không nề hà. Kết quả sớm cho thấy hiệu quả: Người bệnh giảm gián đoạn điều trị, ổ dịch được khoanh vùng nhanh hơn, số ca mới giảm rõ rệt. Mô hình sau đó được nhân rộng toàn tỉnh.

Đi tìm người giấu bệnh

Trên con đường dẫn vào xã Minh Lương còn đẫm hơi sương, bác sĩ Hoàng Văn Tuyển, Phó Khoa Kiểm soát bệnh tật HIV/AIDS, Trung tâm Y tế khu vực Văn Bàn, lại xuống thôn như bao chuyến công tác suốt hơn 15 năm qua. Với anh, mỗi cuộc gặp từ bệnh nhân điều trị ổn định đến người vừa nhận kết quả đều là cơ hội để giúp họ có thêm điểm tựa.

Nhớ lại năm 2011, khi nhận công tác tại Văn Bàn - một địa bàn được coi là “điểm nóng” HIV/AIDS của tỉnh, bác sĩ Tuyển nhận thấy nhiều người nhiễm HIV mang tâm lý mặc cảm, chọn cách giấu bệnh. Không chờ người dân tự tìm đến xét nghiệm, bác sĩ Tuyển đề xuất mô hình “mang dịch vụ đến tận nơi”: Xét nghiệm lưu động, tư vấn tại chỗ, tiếp cận trực tiếp những gia đình có nguy cơ. Anh gọi đó là “hành trình đi tìm những người đang giấu bệnh”.

Cùng đồng nghiệp, bác sĩ Tuyển mang theo bộ kit xét nghiệm vào từng thôn, gõ cửa từng nhà, kiên trì giải thích để người dân cởi mở hơn và sẵn sàng kiểm tra sức khỏe. Những ánh mắt nghi ngại ban đầu dần chuyển thành niềm tin. Một bệnh nhân ở xã Minh Lương chia sẻ: “Nếu không có bác sĩ Tuyển đến tận nhà vận động, tôi sẽ không dám công khai bệnh. Được bác sĩ hướng dẫn cách phòng tránh lây nhiễm và điều trị đều đặn bằng thuốc, tôi thấy khỏe hơn và còn có thể giúp lại người khác”.

Nhận thấy nhiều trạm y tế thiếu cán bộ hiểu về HIV, bác sĩ Tuyển mở các lớp tập huấn ngay tại xã, hướng dẫn từng thao tác xét nghiệm, từng quy trình tư vấn. Nhờ đó, tuyến cơ sở ngày càng vững vàng hơn, chủ động kiểm soát dịch hiệu quả.

Đến năm 2025, Văn Bàn đã quản lý 483 người nhiễm HIV, trong đó có 279 người được điều trị ARV (thuốc kháng HIV). Các hoạt động xét nghiệm lưu động, tư vấn, cung cấp bao cao su, bơm kim tiêm sạch đã góp phần giảm kỳ thị, tạo điều kiện để người dân tiếp cận dịch vụ y tế thuận lợi hơn.

Từ ca nhiễm đầu tiên năm 1996 đến nay, sau 29 năm ứng phó với căn bệnh HIV/AIDS, những bác sĩ nơi biên cương Lào Cai vẫn lặng lẽ nối tiếp nhau trên hành trình gìn giữ sự bình yên cho cộng đồng, trở thành “điểm tựa” cho hàng ngàn người bệnh.