"Giữ hồn" Ê Đê bên cầu thang nhà dài

Nghệ nhân Ama H’Loan (tên thật Y Bông Niê), ở buôn Ako Dhông, phường Ea Tam, tỉnh Đắk Lắk năm nay 86 tuổi. Mấy chục năm qua, ông gắn bó trọn đời với buôn cổ này - nơi không gian lễ hội truyền thống, từ dựng nhà dài, mừng lúa mới, lễ trưởng thành, lễ bỏ mả đến những đêm dài nghe kể khan, đã thấm sâu vào máu thịt ông.

Hơn mười tuổi, Ama H’Loan đã biết chế tác những nhạc cụ tre nứa đầu tiên. Trưởng thành, ông tham gia cách mạng, làm giao liên, dân vận rồi trực tiếp chiến đấu bảo vệ vùng căn cứ. Năm 1969, ông ra miền Bắc học tập, đến năm 1972 trở lại Tây Nguyên tiếp tục kháng chiến. Sau ngày đất nước thống nhất, ông từng giữ cương vị Phó Bí thư Tỉnh đoàn, công tác tại Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy Đắk Lắk cho khi nghỉ hưu năm 2000.

Dù ở cương vị nào, Ama H’Loan vẫn giữ thói quen ghi chép, sưu tầm phong tục, tập quán, lễ hội văn hóa của dân tộc mình. Trong cộng đồng Ê Đê, ông là một trong số ít người am hiểu sâu sắc cấu trúc, diễn xướng nhạc cụ truyền thống từ tre nứa đến cồng chiêng. Đồng thời là nghệ nhân duy nhất của buôn Ako Dhông có thể chế tác và sử dụng đầy đủ hệ thống nhạc cụ dân gian Ê Đê.

Qua năm tháng, Ama H’Loan miệt mài chế tác nhạc cụ từ những vật liệu mộc mạc như tre nứa, gỗ, quả bầu khô, sừng trâu, chỉ với một con dao sắc. Ông thành thạo chế tác và diễn tấu hầu hết nhạc cụ dân gian Ê Đê: Đing năm, đinh tắk, đing tăkta, đĭng buôt, ching kram, t’rưng, kipăh (tù và), đing klut… Từ đôi bàn tay ông, những giai điệu xưa tưởng đã thất lạc lại ngân lên giữa buôn làng. Đặc biệt, ông là người đầu tiên dùng gỗ xoan, gỗ hương, gỗ tắc để chế tác kipăh thay cho sừng trâu, cho âm thanh không kém nguyên bản, mở ra thêm một hướng đi trong việc bảo tồn nhạc cụ truyền thống Ê Đê.

Hơn 40 năm qua, ông cũng không nhớ mình đã làm ra bao nhiêu nhạc cụ, phục vụ sinh hoạt văn hóa buôn làng. Ông cũng không đếm xuể số nhạc cụ đã đến tay du khách và các đoàn nghệ thuật trong, ngoài tỉnh.

Trăn trở tìm truyền nhân

Buôn cổ Ako Dhông hôm nay đã trở thành buôn du lịch cộng đồng đầu tiên của Đắk Lắk với không gian sống động của nhạc cụ dân gian. Trong ngôi nhà dài của ông, những nhạc cụ tre trúc do chính tay ông làm qua hàng chục năm được treo kín, nâng niu như báu vật.

Nghe Ama H’Loan thổi đing năm, khi sâu lắng, khi trầm bổng như lời tự tình của đôi vợ chồng trên đường lên rẫy; có lúc lại réo rắt, bi thương như lời nhắn gửi với người đã khuất. Buông đing năm, ông cầm tù và, đinh tăkta… Mỗi nhạc cụ mở ra một miền cảm xúc khác nhau, dẫn người nghe đi qua những lát cắt đời sống Ê Đê.

Sự thuần thục trong cả chế tác lẫn diễn tấu nên ông thường được chính quyền và người dân mời chỉnh chiêng, phục hồi những bộ chiêng từng “ngủ quên” ở buôn làng, hoặc hỗ trợ Bảo tàng Đắk Lắk trong công tác phục chế, giới thiệu nhạc cụ Ê Đê cho du khách trải nghiệm.

Theo chị H’Zu Niê Niê, Bí thư Chi bộ buôn Ako Dhông, nghệ nhân Ama H’Loan được xem như “cây đại thụ” gìn giữ những giá trị văn hóa độc đáo của dân tộc. Ông thực sự là “của hiếm” trong việc bảo tồn nhạc cụ truyền thống Ê Đê, đặc biệt ở kỹ năng chỉnh chiêng - một công việc cực khó, đòi hỏi thẩm âm trời phú. Năm 2019, ông được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu “Nghệ nhân Ưu tú”.

Nhờ Ama H’Loan, những nhạc điệu truyền thống Ê Đê từ chính các nhạc cụ ông chế tác và diễn tấu đã vang xa, lan tỏa khắp cao nguyên. Thế nhưng, điều khiến ông trăn trở nhất vẫn là chưa tìm được truyền nhân đủ duyên và đủ sức tiếp nhận trọn vẹn tinh hoa một đời tích lũy. Nhiều người đã đến học, nhưng chưa ai lĩnh hội đầy đủ kho tàng tri thức ấy. Ông lo rằng, rồi sẽ ngày càng hiếm những người có thể vừa chế tác, vừa diễn tấu thuần thục nhạc cụ Ê Đê.

Dẫu vậy, những năm gần đây, cùng với các chính sách bảo tồn văn hóa của Nhà nước và sự vào cuộc của địa phương, ngày càng có nhiều người trẻ quay lại với văn hóa truyền thống. Đó là niềm hy vọng để lão nghệ nhân phần nào yên tâm hơn trên hành trình gìn giữ hồn cốt Ê Đê.