Giai điệu nảy mầm từ đất, từ nước

Giữa điệp trùng đồi núi của xã Lai Đồng, tỉnh Phú Thọ, tiếng hát Ví, hát Rang vẫn len lỏi qua những nếp nhà sàn, như dòng suối trong trẻo chảy mãi từ quá khứ đến hiện tại. Đó không chỉ là câu hát, mà là hơi thở, là linh hồn, là bản sắc không thể trộn lẫn của người Mường đất Tổ.

Nếu ai đã một lần đặt chân đến bản Mường vào những ngày Xuân sang, khi hoa mơ, hoa mận trắng rừng, chắc hẳn sẽ bị mê hoặc bởi lối hát Rang (Thường Rang) và hát Ví. Khác với những dòng nhạc hiện đại cần đến sự cộng hưởng của âm thanh điện tử, Ví Rang nảy mầm từ chính gốc rẫy, nương ngô. Nó mộc mạc như hạt lúa, củ mài nhưng lại chứa đựng cả một bầu trời tư tưởng của một dân tộc có bề dày lịch sử.

Hát Rang là lối hát tự sự, kể chuyện. Người Mường mượn Rang để nói về nguồn cội qua bộ sử thi đồ sộ "Đẻ đất đẻ nước", nói về đạo lý làm người và những kinh nghiệm sản xuất được đúc kết qua hàng nghìn năm. Rang như một lời thủ thỉ, dẫn dắt người nghe đi qua những thăng trầm của bản làng.

Trong khi đó, Ví lại là vũ khí của những trái tim yêu. Những câu hát đối đáp giao duyên giữa các chàng trai, cô gái Mường cứ bồng bềnh, dập dìu bên chiếc đu Xuân. Ở đó, cái tình được gửi gắm qua từng con chữ ứng khẩu, thông minh và đầy ẩn ý.

Không gian của những tâm hồn đồng điệu

Cái hay của Ví Rang nằm ở chỗ nó không có khoảng cách. Không gian biểu diễn chính là cuộc đời thực. Người Mường hát khi tra ngô trên núi cao, hát bên khung cửi dệt vải lúc đêm muộn, và hát cả bên bếp lửa bập bùng khi đón khách quý tới nhà. Giá trị văn hóa của loại hình này nằm ở tính cộng đồng tuyệt đối. Nó xóa nhòa ranh giới giữa người diễn và người xem, biến tất cả thành những tri kỷ giữa thiên nhiên bao la.

Trong tâm thức người Mường Phú Thọ, hát Ví, hát Rang không chỉ để giải trí. Đó là một hình thức giáo dục diệu kỳ. Đứa trẻ nằm trên lưng mẹ lên nương đã thấm đẫm điệu Rang; chàng trai, cô gái trưởng thành qua những câu Ví giao duyên; và khi về già, họ lại mượn điệu hát để chiêm nghiệm về cuộc đời. Nó là sợi dây vô hình thắt chặt tình làng nghĩa xóm, là phương thức để người Mường biểu đạt tình yêu tha thiết với thiên nhiên và niềm tự hào về dải đất cha ông.

Người “giữ lửa” bên bếp lửa nhà sàn

Để Ví Rang không bị chìm vào lãng quên, những nghệ nhân như bà Hà Thị Tiên (xã Lai Đồng tỉnh Phú Thọ) đã dành cả cuộc đời để "nuôi" tiếng hát. Với bà, mỗi làn điệu là một mảnh hồn quê, nếu để mất đi thì chẳng khác nào đánh mất chính mình.

Nghệ nhân Hà Thị Tiên chia sẻ: Tiếng Rang, tiếng Ví là báu vật mà ông bà để lại, nó ngấm vào máu thịt mình rồi. Ngày trước, bản Mường đi đâu cũng nghe tiếng hát, vui cũng Rang, buồn cũng Rang. Bây giờ bọn trẻ có nhiều trò giải trí mới trên điện thoại, nhưng nếu mình không dạy, tiếng Mường mình sẽ mất đi cái hồn cốt. 

"Tôi dạy lũ trẻ không chỉ là dạy cách luyến láy, nhả chữ, mà là dạy chúng nó cách yêu lấy cái gốc gác, cái nhà sàn, con suối của mình. Khi cái tâm mình đã say với điệu hát, thì điệu hát mới chạm được vào lòng người”, nghệ nhân Hà Thị Tiên bộc bạch

Nhìn cách bà tỉ mẩn chỉ dạy cho các em nhỏ cách lấy hơi, cách gieo vần sao cho đúng phong vị người Mường, ta mới thấy hết cái tâm của một người nghệ nhân ưu tú. Bà không dạy vì thù lao, bà dạy vì một nỗi đau đáu: Sợ một mai tiếng hát cha ông chỉ còn nằm trong sách vở.

Để tiếng Ví, tiếng Rang còn vang mãi

Hiện nay, công tác bảo tồn tại Phú Thọ đã có nhiều chuyển biến tích cực. Từ các xã vùng cao, nhiều câu lạc bộ văn hóa Mường liên tục được thành lập. Ví Rang không còn bó hẹp trong bản làng mà đã bước ra các sân khấu lớn, các lễ hội văn hóa và trở thành đặc sản tinh thần phục vụ khách du lịch tại các điểm du lịch cộng đồng như Vườn quốc gia Xuân Sơn.

Việc đưa di sản vào trường học hay nỗ lực số hóa các bài bản cổ đang tiếp thêm sức mạnh cho những nghệ nhân như bà Tiên. Ví Rang không đơn thuần là âm nhạc, nó là một phần căn cước văn hóa của người Mường Phú Thọ. Giữa những thanh âm ồn ào của phố thị, tiếng hát ấy vẫn bền bỉ vang lên, mộc mạc và chân phương như tâm hồn người miền núi. 

Để rồi, dù có đi xa đến đâu, chỉ cần nghe một câu Ví, một điệu Rang, người con xứ Mường lại thấy cả cánh rừng xanh hiện về trong tâm tưởng, thấy hơi ấm bếp lửa nhà sàn đang vỗ về những bước chân xa xứ.