Ở phía Đông Đắk Lắk, thôn Xí Thoại, xã Xuân Lãnh (tỉnh Phú Yên cũ) nơi có hơn 200 hộ người Ba Na, Chăm H’roi sinh sống qua nhiều thế hệ luôn lưu giữ và phát triển những giá trị văn hóa, sinh thái hiếm có. 

Nghề dệt thổ cẩm được truyền từ mẹ sang con; du lịch cộng đồng hình thành như một phần tự nhiên của đời sống buôn làng, sâu lắng và bền bỉ. Không sân khấu hóa, không rập khuôn - đó chính là giá trị khác biệt.

Anh Bùi Văn Hiệp chia sẻ, chỉ nghe tiếng trống đôi, hòa cùng cồng ba, chiêng năm, kết hợp với nhịp điệu và ngôn ngữ hình thể là nhận ra nét di sản lễ hội rất riêng của người Chăm H’roi nơi đây. Sự hòa quyện ấy tạo nên một không gian văn hóa đặc trưng, khó lẫn với bất kỳ cộng đồng nào khác. Đó chính là một di sản sống động được bà con gìn giữ và truyền trao qua nhiều thế hệ.

Hòa vào lễ hội ấy, anh Hồ Đức Tài, du khách phương xa không giấu được xúc động. Khi tay nắm tay, chân đi theo vòng tròn, khi củ khoai, trái bắp nướng chín trên bếp than hồng được chuyền nhau cùng tiếng cười, khoảng cách giữa người lạ nhanh chóng tan biến cùng câu hát “Anh vít cần, mà không dám uống, điệu xoang nhịp nhàng, dòng người sóng sánh, anh cứ sợ mình lạc mất nhau thôi.” Tài nói “Tôi sẽ quay lại, và lần sau là cả gia đình”. Cảm xúc ấy cũng là tâm trạng chung của nhiều du khách: Đến để trải nghiệm rồi ở lại trong ký ức bằng sự ấm áp chỉ có ở buôn làng.

Sau sáp nhập, nhiều buôn cổ của Đắk Lắk phát triển mạnh theo hướng ấy. Buôn Ako Dhông như “buôn trong lòng phố”, Buôn Liêng níu chân du khách bằng nếp sống riêng trong căn nhà sàn của người Mnông, Buôn Trí mở ra những trải nghiệm gắn với huyền thoại voi Buôn Đôn bên dòng Sêrepok chảy ngược… Mỗi nơi một sắc thái, nhưng cùng chung một cách làm: Người dân là chủ nhân, tự kể câu chuyện văn hóa của chính mình.

Du khách đến buôn làng vừa ngắm cảnh, vừa sống cùng nhịp sống cộng đồng: Theo chân trai làng lên rừng, tìm sản phẩm làm nên các món ăn truyền thống, gõ bộ đàn đá cổ để nghe âm thanh vọng về từ xa xưa, hay men theo những lối mòn cũ, nay là Quốc lộ 29 - con đường từng in dấu những gùi muối, cá khô từ biển lên núi, cũng là tuyến giao liên chính đưa bộ đội băng rừng vào căn cứ kháng chiến. “Măng le gởi xuống, cá chuồn gởi lên” là từ đó.

Điểm chung trong cách làm du lịch cộng đồng tại Đắk Lắk là người dân giữ vai trò trung tâm: Trực tiếp tham gia cung ứng dịch vụ, kể câu chuyện văn hóa của mình và hưởng lợi từ du lịch. Không sân khấu hóa, không sao chép mô hình, mỗi buôn làng phát triển bằng đời sống chân thật, yếu tố ngày càng được du khách trong và ngoài nước tìm kiếm.

Trước kia, ở Buôn Trắp chỉ mỗi Nghệ nhân Ưu tú H’Săn Êban nắm giữ nhịp trống dẫn hồn cho đội chiêng Jho của người Ê Đê Bih, tỉnh Đắk Lắk - một kỹ năng gần như độc bản. Nhưng nay, nhịp trống ấy không còn đơn độc vì cụ đã truyền dạy việc đánh trống được cho nhiều người. 

Đội chiêng vì thế thường xuyên diễn tấu trong các buổi sinh hoạt cộng đồng và cả những chuyến biểu diễn gần xa. Rõ ràng di sản không chỉ được gìn giữ mà còn nuôi sống chính những người đang giữ hồn cho nó.

Đắk Lắk đã và đang tập trung khai thác không gian di sản, lồng ghép nguồn lực từ các chương trình mục tiêu quốc gia dành cho vùng đồng bào DTTS, tạo điều kiện để người dân tham gia chuỗi giá trị. Du lịch vì thế không chỉ là câu chuyện làm ăn mà trở thành sinh kế gắn với bảo tồn bản sắc, phục hồi nghề truyền thống và giữ gìn môi trường sinh thái. Cuối năm 2025, lượng khách tăng hơn 22%, khách lưu trú tăng hơn 25%, doanh thu dịch vụ và lữ hành tăng gần 29% đã cho thấy sức hút đặc biệt của du lịch cộng đồng.

Phát triển du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn văn hóa là một nội dung quan trọng trong định hướng phát triển du lịch bền vững mà Đảng và Nhà nước ta đã xác định. Trong đó, văn hóa được coi là nguồn lực, cộng đồng là chủ thể; phát triển du lịch phải song hành với gìn giữ bản sắc, nâng cao đời sống người dân và bảo vệ môi trường sinh thái.

Theo ông Lê Phúc Long, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh, “Đề án phát triển du lịch đến năm 2030, tầm nhìn 2050” sẽ tích hợp toàn bộ không gian du lịch sau sáp nhập, đồng bộ hạ tầng và phát triển sản phẩm bản địa gắn với cộng đồng.

Những con số tăng trưởng về lượng khách, lưu trú và doanh thu không chỉphản ánh sức hút của điểm đến, mà còn cho thấy du lịch cộng đồng đang dần trởthành sinh kế bền vững cho ngườidân vùng đồng bào DTTS. Quan trọng hơn, đó là sự hồi sinh của không gian vănhóa, là niềm tin để các buôn làng tiếp tục gìn giữ di sản bằng chính đời sốnghàng ngày của mình.